Verhalen

’s Lands plantentuin in Buitenzorg

De Kebun Raya Bogor, de botanische tuinen van Bogor (Indonesië), trekken heden ten dage grote aantallen bezoekers. Ook in de negentiende eeuw en eerste helft van de twintigste eeuw – toen Bogor in Nederlands-Indië nog Buitenzorg heette en de botanische tuin met proefstation bekend stond als ’s Lands plantentuin – was deze wetenschappelijke plantentuin een populaire plek. In de fotocollectie van het Koninklijk Instituut van Taal-Land- en Volkenkunde (KITLV) bevinden zich bijzondere foto’s die een goede indruk geven van de beginperiode van de historische plantentuin in Buitenzorg.

Rond 1814 werd de Pruisische botanicus [[dr. Caspar Georg Carl Reinwardt]] gevraagd om lid te worden van de ‘koninklijke commissie voor de koloniën’ als directeur van landbouwkundige aangelegenheden, wetenschappen en kunsten. Deze commissie arriveerde op 16 april 1816 in Batavia (het huidige Jakarta). Reinwardt ontwikkelde het plan om in Buitenzorg – naast het paleis van de gouverneurs-generaal – een botanische tuin te stichten met het doel om verschillende plantensoorten te kweken en onderzoek te doen. Dit plan werd goedgekeurd door de Nederlandse regering op 18 mei 1817; deze datum werd gezien als stichtingsdatum van ’s Lands Plantentuin.

's lands plantentuin met het paleis van de gouverneur-generaal op de achtergrond
De vijver met de grote bladen van de Amazonica regia, een waterlelie. Op de achtergrond het paleis van de gouverneurs-generaal
(Afbeelding is publiek domein; afkomstig van Wikimedia Commons)

Reinwardt werd de eerste directeur van de botanische tuin. In zijn afwezigheid nam hortulanus (de technische beheerder van een botanische tuin) James Hooper zijn taken waar, een functie die later werd overgenomen door Carl Ludwig Blume. Reinwardt ondernam meerdere expedities om planten te verzamelen die werden verzonden naar de Hortus botanicus in Leiden. Veel van deze planten overleefden de tocht van Java naar Nederland echter niet.

De kassen in ’s Lands plantentuin (Afbeelding is CC-BY; afkomstig van Wikimedia Commons)

Botanicus Louise Baas Becking – op dat moment werkzaam in de Arboretum van de landbouwhogeschool in Wageningen – schreef in 1920 in haar verslag van een studiereis naar de Londense ‘Kew Gardens’ dat die botanische tuin veel overeenkomsten had met de botanische tuin in Buitenzorg.

Kew’s bestemming grijpt verder, dan die van ons Arboretum, doordat men zich in Kew ook belast met den invoer van kultuurgewassen in de tropen en het daaraan verbonden wetenschappelijk onderzoek, zooals ’s Lands Plantentuin te Buitenzorg dit voor onze koloniën doet. In vele opzichten hebben beide inrichtingen eene gelijke taak: de vorming van eene botanische collectie en de wetenschappelijke bewerking hiervan.

L.H. Baas Becking in ‘Beschrijving van de botanische tuinen te Kew bij Londen naar aanleiding van eene studiereis in augustus 1919’ (link)

Baas Becking beschrijft in haar verslag nog een grappige wetenswaardigheid: de uit de Britse koloniën ingevoerde planten werden in Kew Gardens de eerste jaren altijd op een goed verborgen plek in de tuin geplant “daar men de ondervinding opdeed, dat begeerige bezoekers ze kaalsnoeiden om aan stek
te komen”. Ik ben benieuwd of men in de Leidse hortus, waar zaden en stekjes van ’s lands plantentuin naar toe werden gestuurd eenzelfde strategie toepaste!

Plattegrond van ’s Lands Plantentuin (1901)
(De afbeelding is publiek domein; afkomstig van Wikimedia Commons)
Musa ensetes in de plantentuin (Afbeelding is CC-BY; afkomstig van Wikimedia Commons)
Waringinlaan (treurwilg) in ’s Lands Plantentuin (Afbeelding is CC-BY; afkomstig van Wikimedia Commons)

In ’s Lands Plantentuin (en nog steeds hedentendage in ‘Kebun Raya Bogor’) ligt – tussen de bamboebomen – ook een kleine Nederlandse begraafplaats (makam Belanda); deze bestond al voordat de botanische tuin werd aangelegd door Reinwardt. Hier was onder andere het graf te vinden van Dominique Jacques de Eerens van 1836-1840 de gouverneur-generaal van Nederlands-Indië. Van de 42 graven op de begraafplaats is van 38 bekend wie er begraven liggen. In de meeste graven liggen familieleden van de toenmalige gouverneurs-generaal.

Op de kleine begraafplaats liggen echter ook de graven van vrienden en collega-natuuronderzoekers Heinrich Kuhl en Johan Conrad van Hasselt die als lid van de ‘Natuurkundige Commissie voor Nederlands-Indië’ in 1820 in Buitenzorg waren aangekomen. De standplaats van de commissie was immers gelegen in de botanische tuin.

Begraafplaats op ’s lands plantentuin (Afbeelding is CC-BY; afkomstig van Wikimedia Commons)

Onderdelen van dit artikel zijn overgenomen uit de wikipedia-artikel [[dr. Caspar Georg Carl Reinwardt]].